مطالعه دکتر ملکزاده و گروهی از محققان داخلی و بینالمللی نشان میدهد نابرابریهای اجتماعی و اقتصادی، ارتباط قابلتوجهی با خطر ابتلا و مرگ ناشی از سرطانها بویژه سرطانهای مری و معده دارند و رفتارهای فردی در سبک زندگی، تنها مسوول الگوی ابتلا و مرگهای ناشی از سرطانها نیستند.
فرشته هاشمی
سرطان امروزه یکی از مهمترین چالشهای نظامهای سلامت در سراسر جهان است و پس از بیماریهای قلبی-عروقی، دومین علت مرگ در بسیاری از کشورها به شمار میرود. اگرچه عوامل ژنتیکی در بروز برخی سرطانها نقش دارند، اما طی دهههای اخیر مشخص شده است که شرایط اجتماعی و اقتصادی افراد نیز سهم قابلتوجهی در خطر ابتلا، تشخیص و حتی احتمال مرگ ناشی از سرطان دارد.
ویدیو و خلاصه صوتی یافتههای مطالعه در صفحه پادکست وبسایت
مطالعات متعددی در کشورهای توسعهیافته نشان دادهاند که افراد با درآمد کمتر، تحصیلات پایینتر و دسترسی محدودتر به خدمات بهداشتی معمولاً بیشتر در معرض ابتلا به برخی سرطانها قرار دارند و در صورت ابتلا نیز شانس بقای کمتری دارند. با این حال، اطلاعات موجود درباره کشورهای با درآمد متوسط و پایین، از جمله ایران، محدود بوده است. بر همین اساس پژوهشگران ایرانی با استفاده از دادههای «مطالعه کوهورت گلستان» به بررسی ارتباط وضعیت اجتماعی-اقتصادی با بروز و مرگ ناشی از انواع مختلف سرطان در ایران پرداختند.
نتایج این پژوهش که در مقالهای با عنوان Socioeconomic disparities in site-specific cancer incidence and mortality: Golestan cohort study در مجله BMJ Public Health منتشر شده، در بستر مطالعه کوهورت گلستان انجام شده است.
مطالعه کوهورت گلستان، بزرگترین مطالعه کوهورت آیندهنگر خاورمیانه با مشارکت بیش از ۵۰ هزار فرد 40 تا 75 سال ساکن استان گلستان است که با هدف شناسایی علل شیوع بالای سرطان مری در شمال شرق ایران طی دو دهه گذشته به اجرا درآمد و به دستاوردهای علمی و تحقیقاتی ملی و بینالمللی مهمی در این زمینه دست یافت و در ادامه نیز به علل بروز و مرگ ناشی از برخی بیماریهای مزمن غیرواگیر بویژه بیماریهای قلبی و عروقی و سکتههای قلبی و مغزی پرداخت و مطالعات مهم دیگری در بستر مطالعه کوهورت گلستان انجام شد.
محققان در مطالعه «نابرابریهای اجتماعی-اقتصادی در بروز و مرگ ناشی از سرطان در هر منطقه: مطالعه کوهورت گلستان» وضعیت سلامت نزدیک به 50 هزار فرد مشارکتکننده در کوهورت گلستان که در سالهای ۲۰۰۴-۲۰۰۸ ثبتنام کرده بودند را به مدت حدود ۱۴ سال بهطور منظم پیگیری کردند تا هرگونه ابتلا به سرطان یا مرگ ناشی از آن ثبت و بررسی شود. در طول این مدت، اطلاعات مربوط به سبک زندگی، وضعیت اقتصادی، سطح تحصیلات، وضعیت تغذیه، مصرف دخانیات، تریاک، فعالیت بدنی و سایر عوامل خطر نیز جمعآوری شد. ثبت موارد سرطان از طریق نظام ثبت سرطان و بررسی پروندههای پزشکی انجام گرفت تا نتایج از دقت بالایی برخوردار باشد.
پژوهشگران برای ارزیابی وضعیت اجتماعی-اقتصادی از سه شاخص اصلی استفاده کردند: میزان ثروت خانوار، سطح تحصیلات و محل سکونت (شهری یا روستایی). شاخص ثروت تنها بر اساس درآمد افراد محاسبه نشد، بلکه داراییهایی مانند نوع مسکن، امکانات رفاهی، وسایل منزل و سایر شاخصهای اقتصادی خانوار نیز در آن لحاظ شد؛ روشی که تصویر دقیقتری از وضعیت اقتصادی خانوادهها ارائه میدهد.
در این مطالعه تقریباً تمام سرطانهای شایع شامل مری، معده، روده بزرگ، کبد، مجاری صفراوی، پانکراس، ریه، پستان، پروستات، مثانه، کلیه، لنفوم و لوسمی و همچنین مرگ ناشی از هر یک از این سرطانها مبنای تحلیل قرار گرفتند. در طول دوره پیگیری بیش از 2000 مورد سرطان جدید و بیش از 1600 مورد مرگ ناشی از سرطان ثبت شد.
نگاهی به یافتهها
تحلیل دادهها نشان داد که وضعیت اجتماعی و اقتصادی افراد ارتباط قابلتوجهی با خطر ابتلا و مرگ ناشی از بسیاری از سرطانها دارد.
سرطان مری
یکی از مهمترین نتایج مطالعه مربوط به سرطان مری بود. افراد دارای وضعیت اقتصادی پایین، نسبت به افراد ثروتمند، هم بیشتر به سرطان مری مبتلا شدند و هم احتمال مرگ ناشی از این سرطان در آنها بالاتر بود. نکته مهم این بود که این ارتباط حتی پس از در نظر گرفتن عواملی مانند: مصرف سیگار، مصرف تریاک، رژیم غذایی، فعالیت بدنی، شاخص توده بدنی، همچنان پابرجا ماند. طبق این یافته، تنها رفتارهای فردی در سبک زندگی، مسوول این اختلافها نیستند و عوامل اجتماعی و اقتصادی نیز نقش مهمی ایفا میکنند.
سرطان معده
سرطان معده نیز الگوی مشابهی داشت و نتایج درباره آن تقریباً همانند سرطان مری بود. به این معنا که افراد فقیرتر بیشتر به این نوع سرطان مبتلا شدند و بیشتر هم، جان خود را از دست دادند. پژوهشگران معتقدند عواملی مانند کیفیت پایین تغذیه، شرایط نامناسب زندگی، دسترسی محدودتر به خدمات سلامت و احتمال تشخیص دیرهنگام میتواند بخشی از این اختلاف را توضیح دهد.
سرطان روده بزرگ
نتایج مربوط به سرطان روده بزرگ اما حاکی از آن بود که این سرطان الگویی متفاوت را نشان میدهد. در این مطالعه، بروز سرطان روده بزرگ در افراد با وضعیت اقتصادی بهتر، اندکی بیشتر بود. بر پایه مطالعه، این یافته با مطالعات انجامشده در بسیاری از کشورهای توسعهیافته نیز همخوانی دارد. محققان احتمال میدهند عواملی مانند: مصرف بیشتر گوشت قرمز، رژیم غذایی پرکالری، چاقی، سبک زندگی کمتحرک در الگوی سرطان روده بزرگ نقش دارند.
سرطان پستان
یکی دیگر از یافتههای مطالعه، افزایش بروز سرطان پستان در زنان دارای تحصیلات و وضعیت اقتصادی بالاتر بود. این موضوع احتمالاً به تفاوت در الگوی باروری و سبک زندگی مربوط میشود؛ از جمله: سن بالاتر نخستین بارداری، تعداد کمتر فرزندان، تغییرات هورمونی، افزایش شیوع اضافهوزن. در عین حال، زنان دارای وضعیت اقتصادی بهتر معمولاً بیشتر تحت غربالگری قرار میگیرند و بنابراین احتمال تشخیص بیماری در آنان نیز بیشتر است.
سرطان ریه
یافتههای پژوهش انجام شده، در مورد سرطان ریه نیز نشان داد افرادی که تحصیلات بیشتری داشتند، کمتر به سرطان ریه مبتلا شدند. یکی از مهمترین دلایل احتمالی این یافته، شیوع کمتر مصرف دخانیات در میان افراد دارای تحصیلات بالاتر است. علاوه بر این، آگاهی بیشتر درباره عوامل خطر و مراجعه زودتر برای بررسی علائم نیز میتواند نقش داشته باشد.
سایر سرطانها
بر پایه نتایج مطالعه، در سرطانهای کبد، مجاری صفراوی و لنفوم نیز افراد دارای تحصیلات بالاتر خطر کمتری داشتند. اگرچه شدت این ارتباط در سرطانهای مختلف متفاوت بود، اما در مجموع تحصیلات بالاتر با وضعیت سلامت بهتر همراه بود.
تاثیر محل سکونت (شهر و روستا) در الگوی سرطان
تحقیق انجام شده همچنین حاکیست محل سکونت نیز تأثیر قابلتوجهی بر الگوی سرطانها داشت. افراد ساکن مناطق روستایی بیشتر در معرض: سرطان مری و سرطان معده قرار داشتند. در مقابل، ساکنان شهرها بیشتر به: سرطان پستان، سرطان پروستات، سرطان روده بزرگ، مبتلا میشدند. این تفاوت احتمالاً بازتاب تفاوت در سبک زندگی، الگوی تغذیه، فعالیت بدنی و عوامل محیطی میان مناطق شهری و روستایی است.
به اذعان محققان مطالعه، سطح پایین ثروت، نداشتن تحصیلات رسمی و سکونت در روستا ، با بروز و مرگ متفاوت ناشی از برخی سرطانها، به ویژه سرطانهای دستگاه گوارش در این جمعیت عمدتاً روستایی از یک کشور با درآمد کم و متوسط مرتبط بود. در مقابل، برخی سرطانها از جمله سرطان پستان، روده بزرگ و پروستات در جمعیتهای شهری و گروههای با وضعیت اقتصادی بالاتر شیوع بیشتری داشتهاند.
چرا افراد فقیر بیشتر در معرض برخی سرطانها هستند؟
نویسندگان مقاله تأکید میکنند که وضعیت اقتصادی پایین تنها به معنای درآمد کمتر نیست، بلکه مجموعهای از شرایط را در بر میگیرد که میتواند بر سلامت تأثیر بگذارد، از جمله: دسترسی محدود به خدمات پیشگیری و غربالگری، مراجعه دیرهنگام به پزشک، کیفیت پایینتر تغذیه، شرایط نامناسب محیط زندگی، مواجهه بیشتر با عوامل خطر محیطی، کیفیت پایینتر مراقبتهای درمانی، توان کمتر برای پیگیری درمان. به همین دلیل، کاهش نابرابریهای اقتصادی میتواند به کاهش بار سرطان در جامعه کمک کند.
برابری اقتصادی و اجتماعی باید بخشی از راهبردهای ملی کنترل سرطان باشد
محققان مطالعه تاکید دارند که سیاستهای کنترل سرطان نباید تنها بر تغییر رفتارهای فردی متمرکز باشند، بلکه کاهش نابرابریهای اجتماعی، بهبود دسترسی عادلانه به خدمات پیشگیری، غربالگری، تشخیص زودهنگام و درمان نیز باید بهعنوان بخشی از راهبردهای ملی کنترل سرطان در نظر گرفته شود. چنین رویکردی میتواند علاوه بر کاهش بار بیماری، به ارتقای عدالت در سلامت و افزایش امید به زندگی در جامعه ایران کمک کند.
نقاط قوت و محدودیتهای مطالعه
محققان مطالعه حاضر، این پژوهش را دارای چند ویژگی برجسته میدانند: استفاده از یکی از بزرگترین مطالعات آیندهنگر ایران، پیگیری طولانیمدت شرکتکنندگان، ثبت دقیق موارد سرطان، بررسی همزمان بروز و مرگ ناشی از سرطان، تحلیل جداگانه انواع مختلف سرطان و کنترل عوامل مهمی مانند سیگار، تریاک، شاخص توده بدنی، فعالیت بدنی و رژیم غذایی.
آنها در عین حال محدودیتهای مطالعه را نیز برشمردهاند: وضعیت اقتصادی افراد ممکن است در طول سالهای پیگیری تغییر کرده باشد، درحالی که در مطالعه، تنها وضعیت اقتصادی اولیه بررسی شده است. برخی عوامل مؤثر مانند تغییرات رژیم غذایی یا دسترسی به خدمات درمانی در طول زمان قابل اندازهگیری نبود. نتایج این مطالعه عمدتاً مربوط به جمعیت استان گلستان است و احتمالا در همه مناطق کشور دقیقاً یکسان نباشد.
انتهای پیام